Eglwys Newydd Hanesyddol – cyfarfod mis Medi

Nid oedd y siaradwr a hysbysebwyd ar gyfer cyfarfod mis Medi yn gallu mynychu oherwydd afiechyd. Ar y funud olaf, camodd Nigel Lewis, gŵr un o'n haelodau, i mewn i siarad â ni am ffeithiau diddorol am Eglwys Newydd.

Dechreuodd Nigel flog yn ystod Covid, o'r enw '101 peth nad ydych chi'n eu gwybod am Whitchurch'. Mae'r rhain bellach yn cael eu troi'n lyfrau ac roedd ganddo'r cyntaf ohonynt gydag ef i'w gwerthu. Mae'r llyfrau wedi'u darlunio â brasluniau hyfryd Nigel. Ni wnaeth gynnwys pob un o'r 101 eitem yn ei sgwrs, ond cynhwysodd lawer o ddarnau diddorol am Eglwys Newydd yn oes Fictoria.

Roedd tua 400 o bobl yn byw yn Eglwys Newydd yn ystod y cyfnod hwn, ac ychydig iawn ohonynt oedd yn gyfoethog. Pobl dlawd o'r dosbarth gweithiol oedd y rhan fwyaf. Roedd y bobl cyfoethog yn byw mewn tŷ mawreddog ar safle Ysbyty Eglwys Newydd heddiw. Bryd hynny, nid oedd gan dai drydan na dŵr rhedegog. Gwaith y plant oedd casglu dŵr o nentydd a phwmp y pentref. Lle mae siop Domino's Pizza yn y pentref ar hyn o bryd, roedd fferm yn y cyfnod Fictoraidd. Yn lle Coffee Lab, yn rhan uchaf y pentref, roedd grŵp o fythynnod gwellt. Byddai un o bob pedwar plentyn o dan bedair oed yn marw. Ond os byddai plentyn yn goroesi i bedair oed, byddai'n mwynhau'r posibilrwydd o fywyd hir ac iach. Roedd ysgol gyda 75 o ddisgyblion ar y gofrestr. Ym 1855, fodd bynnag, sefydlwyd ysgol newydd. Byddai rhieni'n talu 10d am bob plentyn i fynychu. Er bod y rhan fwyaf o bobl yn siarad Cymraeg bryd hynny, roedd addysg yn Saesneg ac ni chaniatawyd defnyddio'r Gymraeg.

Roedd bechgyn a merched yn gweithio ym Melin Gryffydd, a gallai bechgyn ddechrau yn y pwll glo mor ifanc ag wyth oed. Nid oedd ganddyn nhw glociau. Roedden nhw'n codi gyda'r wawr ac yn mynd i'r gwely gyda'r machlud. Roedd teuluoedd yn byw mewn bythynnod bach er y gallai eu cartref gynnwys teuluoedd estynedig mawr, gyda neiniau a theidiau, modrybedd ac ewythrod yn byw gyda nhw. Weithiau gellid rhannu bwthyn ar system sifftiau - yn cael ei ddefnyddio gan un teulu ar gyfer un sifft waith, ac ar gyfer teulu arall yn ystod y sifft waith nesaf. Roedd y rhan fwyaf o'r dillad wedi'u gwneud gartref, ac roedd plant yn gwisgo dillad llaw-fi-lawr. Byddai teuluoedd yn tyfu eu llysiau eu hunain, ac efallai'n cadw ieir neu gwningod. Byddai rhai teuluoedd yn rhannu mochyn.

Cyflwynodd Nigel sgwrs ddiddorol iawn, ac roeddem yn ddiolchgar iawn iddo am ymyrryd ar mor fyr rybudd.